StartWszystkie wpisyO, jaki ładny masz sweter (a nie: swetr)

Czy wiecie, że słowo sweter (‘ciepłe okrycie tułowia i ramion, a często i szyi’) nie jest polskie, lecz pochodzenia obcego?

Zapożyczyliśmy je z języka angielskiego, w którym występuje forma sweater [wym. słeter] na określenie takiego rodzaju grubej, bluzy, często nierozpinanej, wkładanej przez głowę.

Anglicy stworzyli sobie słowo sweater i zaczęli nazywać tak ‘rzecz, która grzeje, która jest ciepła’, gdyż wiąże się ono z czasownikiem to sweat [wym. słet] ‘pocić się’ i rzeczownikiem sweat [wym. słet] ‘pot’.

Etymologicznie sweater oznacza jednak co innego: ‘tego, który się poci’, a później także… ‘człowieka wyciskającego pot, czyli wyzyskiwacza’. Dopiero po latach rzeczownik sweater upowszechnił się w znaczeniu ‘część ubrania, czyli coś, co wchłania pot, co mocno grzeje’.

My zaadaptowaliśmy omawiany wyraz w nieco uproszczonej postaci graficznej, tzn. ze słowa sweater wyrzuciliśmy literkę a i opowiedzieliśmy się za pisownią sweter. Nowy twór otrzymał też „rodzimą” wymowę, czyli [sweter], a nie angielską [słeter].

Wyraz sweter szybko zadomowił się w polszczyźnie, jednak przez pewien czas w jego odmianie obowiązywały… inne formy fleksyjne niż dzisiaj. Jeszcze w Słowniku poprawnej polszczyzny Stanisława Szobera wydanym w 1966 r. przez Państwowy Instytut Wydawniczy podawano (na s. 611), że można mówić i pisać: sweter, D. sweteru, Ms. sweterze albo z polska D. swetra, Ms. swetrze.

Ale to nie wszystko.

W owym słowniku, tylko że wydanym w 1948 r. przez Wydawnictwo S. Arcta w Warszawie, natrafimy też na formę… (ten) świter oraz (ta) świtka, co by dowodziło tego, że nasi przodkowie chcieli sobie stworzyć własną formę od sweter

Formy sweteru, sweterowi, sweterem, o sweterze wcale nie były nietypowe. Jako zapożyczenie wyraz sweter miał się prawo odmieniać z zachowanym drugim e. Z czasem jednak został przez mówiących i piszących potraktowany jak wiele słów rodzimych z historycznym e ruchomym i odmieniany: sweter, ale: swetra, swetrowi, swetrem, o swetrze (może pod wpływem Luter, Lutra, Lutrowi, Lutrem, o Lutrze?).

Dzisiaj kłopot z poprawnym używaniem rzeczownika sweter polega na tym, że brzmienie bez e zostaje przenoszone do mianownika (zamiast sweter mówi się i pisze swetr).

To błąd, językoznawcy nie wyrażają na to zgody. Podkreślają natomiast, że pojawianie się w języku ludzi (nawet wykształconych) formy swetr może być rezultatem ucieczki przed gwarową wymową typu wiater.

– Skoro poprawny jest wiatr, to może i… swetr – rozumują niektórzy.

Ale zwraca się też uwagę na coś innego.

W formach przypadków zależnych rzeczownika sweter (i to zarówno w l. poj., jak i w l. mn.) występuje zawsze temat swetr– (swetr-a, swetr-owi, swetr-em, sweter-ze; swetr-y, swetr-ów, swetr-om, swetr-ami, o swetr-ach). Owe formy bez e są wyłączne, toteż nic dziwnego, że oddziałują na postać mianownika l. poj. (ten) sweter.

Czy można się zatem dziwić, że skoro mówi się i pisze dwa swetry, trzy swetry, cztery swetry, cisną się na język określenia jeden swetr, piękny swetr, ciepły swetr? Może więc kiedyś forma swetr zostanie uznana za poprawną…

Pan Literka

Przewiń do góry