StartWszystkie wpisyPorady językoweTutaj, dzisiaj, wczoraj (uwaga na -aj)

Niektórzy mówią [tutej], [dzisiej], [wczorej]. Wszystkiemu „winne” jest fonetyczne sąsiedztwo wysokich głosek „ś” i „j”, w którym występuje niska głoska „a”

Internautka (ag******a.****zi@wp.pl) prosi mnie o wyjaśnienie etymologii słów tutaj, dzisiajwczoraj, ponieważ drażni ją przekręcanie ich na tutej, dzisiej, wczorej.

Rzeczywiście, i mnie się zdarza słyszeć wymowę owych wyrazów z wygłosowym -ej zamiast -aj(mówią tak często osoby występujące w radiu czy w telewizji). Jest ona rzecz jasna niepoprawna, mamy bowiem dziś w polszczyźnie wyrazy tutaj, dzisiaj, wczoraj, które należy tak właśnie pisać i tak artykułować.

Nie ulega wątpliwości, że jeśli ktoś mówi [dzisiej], [tutej], [wczorej] z wyraźnym e, to popełnia fonetyczne uchybienie. Bywa jednak i tak, że w formach tych słyszy się coś pośredniego między głoskąa i głoską e, a wtedy ‒ za radą językoznawców ‒ powinniśmy być nieco bardziej wyrozumiali dla ludzi tak mówiących.

Oto opinia w tej sprawie prof. Jana Miodka (Odpowiednie dać rzeczy słowo, Wrocław 1987, s. 226):

‒ Samogłoska a jest w słowie dzisiaj niska, to znaczy, że przy jej wymawianiu język położony jest nisko. Przy artykułowaniu głosek ś i j natomiast podnosi się on maksymalnie w górę. Jeśli więc w wyrazie dzisiaj niski dźwięk samogłoskowy a znajduje się między tymi wysokimi ś i j, to w szybkiej wymowie nieuchronnie dochodzi do podniesienia owego a do e. W ten sposób droga języka od jednej wysokiej głoski ś do drugiej wysokiej j ulega skróceniu i słyszmy brzmienie [dzisiej].

A zatem poznaliśmy przyczynę niepoprawnego artykułowania słowa dzisiaj jako [dzisiej]. Wszystkiemu „winne” jest, jak widać, fonetyczne sąsiedztwo wysokich głosek ś i j, w którym występuje niska głoska a. Ponieważ przy ich artykulacji ś i j język znajduje się w górnym położeniu, również głoska a przechodzi w średnie e.

W wyrazach tutaj i wczoraj mamy podobną sytuację. Na niską głoskę a oddziałują wysoka głoska joraz przedniojęzykowo-zębowe t lub przedniojęzykowo-dziąsłowe r, a zatem również pojawiają się okoliczności, by przeszła ona w e. Trzeba jednak na to uważać i wyraźnie artykułować [tutaj], [wczoraj]. Wymowa [tutej], [wczorej] ciągle uchodzi za błędną na równi z [dzisiej]. Uwagę tę w pierwszej kolejności dedykuję niektórym politykom i prezenterom radiowym i telewizyjnym.

Niewątpliwie drugim (poza fonetycznym) powodem mówienia [dzisiej], [tutej] wydaje się łączenie słów dzisiaj, tutaj z przymiotnikami dzisiejszy, tutejszy zapisywanymi przez -ej i tak samo wymawianymi. Taka asocjacja jest jednak niewskazana, choć kiedyś owe przymiotniki miały postać z -aj, czylidzisiajszy, tutajszy (notuje je np. Słownik języka polskiego, tzw. warszawski, z lat 1900-1927, t. I, s. 658 i t. VII, s. 173). W dodatku nie mówiło się dzisiaj, tylko dzisia, nie tutaj, tylko tuta (np. Maksymilian Fredro pisał: Lepsze pewne dzisia niż najlepsze niepewne jutro, a Tadeusz Boy-Żeleński: Król woła do Jadwigi: Jadwisiu, daj pysia, wielka wojna dzisia!). Dopiero pod wpływem wyrazu wczoraj, któremu pierwszemu dodano j (wcześniej było wczora), pojawiły się formy dzisiaj oraz tutaj.

Mimo to przymiotniki wywodzące się od tych słów otrzymały formy z przyrostkiem -ejszy, czylidzisiejszy, tutejszy, gdyż za podstawę słowotwórczą wzięto rdzeń dzisi-, tut– na wzór przymiotnikajutrzejszy (jutrz-ejszy). W wypadku przymiotnika wczorajszy było inaczej, upowszechnił się on z przyrostkiem -jszy, który dodany został do całego wyrazu wczora. Przez długi czas spotykało się jednak w obiegu formy wczerejszy i wczorejszy, a więc mające zakończenie -ejszy.

MACIEJ MALINOWSKI

 

Przewiń do góry