StartWszystkie wpisyRajstop, ale: rajtuzów (a nie: rajtuz)

Dzisiaj opowiem Wam o nietypowych rzeczownikach, czyli takich, które nie mają l. pojedynczej. Nazywają się fachowo pluralia tantum (dosłownie ’tylko mnogie’) i sprawiają nieco kłopotu głównie przy odmianie.

Popatrzcie.

Mówi się i pisze rajtuzy, rajstopy, kalesony, dżinsy, drzwi, wczasy, skrzypce, obcęgi, drwa, wióry, kulisy, oświadczyny, zaręczyny itp. Ale jak będzie w dopełniaczu? Niedawno miał z tym problem nawet wicemarszałek Sejmu Donald Tusk, który posłużył się powiedzeniem „Gdzie drwa robią, tam wióry lecą”. Drwów czy drew? − zastanawiał się, gdy chciał to słowo odmienić. W końcu wymyślił, że drew, jednak nie był o tym do końca przekonany.

Zwróćcie uwagę na to, że zwykle nie mają l. pojedynczej nazwy przedmiotów składających się z dwóch części, np. skrzypce (to pudło rezonansowe i smyczek), wrota (dwa skrzydła, czyli wrótnie), cepy (dzierżak i bijak). Możecie jednak spytać, dlaczego do grupy tych wyrazów należą również drzwi.

Do końca nie zostało to wyjaśnione. Jedni etymolodzy zakładają, iż najpierw była forma l. pojedynczej (ten) dwierz, później (to) dźwierze, ale że chodziło nie tylko o płytę zamykającą otwór wejściowy, ale także obramowanie (tzw. odrzwia), więc z (tego) dwierza, (tego) dźwierza zrobiły się w końcu (te) drzwi, (te) dźwierze (ta druga forma wyszła z użycia).

Być może stało się tak jeszcze dlatego, że dawniej spotykało się częściej niż dzisiaj tzw. drzwi dwuskrzydłe, tzn. mające dwa skrzydła.

W wypadku wyrazów rajtuzy, rajstopy, kalesony, dżinsy, kulisy, obcęgi, obcążki itp. kwestia ta nie istnieje. To rzeczowniki oznaczające przedmioty dwuczęściowe, a więc słusznie zakwalifikowane do pluralia tantum. Wątpliwości pojawiają się dopiero przy ich odmianie.

Okazuje się, że w wyrazach tych mogą występować końcówki l. mnogiej różnych deklinacji i… nie ma na to żadnych reguł! Musicie więc zapamiętać, że mówi się i pisze:

rajtuzów, kalesonów, dżinsów (choć zespół „Perfect” śpiewał w „Autobiografii” ‘o nowej parze dżins’), obcęgów, ale:

rajstop, skrzypiec, wideł, drew, kulis, oświadczyn, zaręczyn.

Czasem możliwe są jednak formy oboczne, np. pakuły – pakułów albo pakuł, obcążki – obcążek albo obcążków, podwoje – podwoi albo podwojów, Bieszczady – Bieszczadów albo Bieszczad, Głuchołazy – Głuchołaz albo Głuchołazów.

Pułapki czyhają na Was także wtedy, gdy z omawianymi wyrazami chcielibyście użyć liczebników. Otóż zapamiętajcie, że wolno powiedzieć jedne drzwi, jedne skrzypce; dwoje drzwi, dwoje skrzypiec, ale raczej nie dwoje spodni, troje rajstop, tylko dwie pary spodni, trzy pary rajstop. Jak widzicie, w pierwszym wypadku są to liczebniki zbiorowe, w drugim liczebniki główne w połączeniu z wyrazem para.

Pan Literka

Przewiń do góry