Zastępowanie wyrażenia przyimkowego bądź formy dopełniacza przymiotnikiem z przyrostkiem „-owy” prowadzi nieraz na manowce
Przed tygodniem pisałem o tym, że trzeba być niezwykle ostrożnym w posługiwaniu się przymiotnikami z przyrostkiem -owy (np. parowy), a szczególnie przymiotnikami kończącymi się na -owy i zawierającymi dodatkowo różne przedrostki (np. donosowy, bezbiletowy, pokradzieżowy) i że często lepiej pozostać przy wyrażeniach przyimkowych (w parach, do nosa, bez biletu, po kradzieży itp.). Zastosowanie w zdaniu konstrukcji przymiotnikowych ma uzasadnienie wtedy, gdy chodzi o uściślenie nazwania jakiegoś produktu (np. namiot foliowy, czyli ‘przykryty materiałem z folii’, czy mebel ogrodowy, tzn. ‘przeznaczony do ogrodu’). W wielu innych wypadkach owa dążność do skrótowości jest wątpliwa (no bo jakąż to oszczędność liter mamy w wyrażeniach ustawa amnestyjna i ustawa o amnestii; druk zgłoszeniowy i druk zgłoszenia, regulacja cenowa i regulacja cen, zaopatrzenie materiałowe izaopatrzenie w materiał, trudności dowozowe i trudności z dowozem), a w dodatku może spowodować, że wypowiedź stanie się dwuznaczna.
Niewątpliwie wiele konstrukcji zawierających przymiotnik -owy ma posmak stylu kancelaryjno-urzędowego. Gdy występują w pismach, okólnikach, jakoś nie rażą, ale gdy przenikają do polszczyzny ogólnej, wyrządzają sporo zła. Ileż to razy natrafiam na szyldy z napisem krawiectwo miarowe, punkt szczepieniowy, ośrodek kursowy itp. Dlaczego nie krawiectwo na miarę, punkt szczepień, ośrodek prowadzący kursy? − chciałoby się zapytać.
Zastępowanie wyrażenia przyimkowego bądź formy dopełniacza przymiotnikiem z przyrostkiem -owy prowadzi nieraz na manowce: wyrażenie robi się niezrozumiałe, albo wręcz… komiczne. Językoznawca Witold Cienkowski („Język dla wszystkich”) zwraca uwagę na to, że jeśli ktoś mówi ryzyko wypadkowe, to nie od razu wiadomo, czy chodzi o ‘ryzyko wypadku’, czy o ‘ryzyko stanowiące wypadkową jakichś czynników’, a sformułowanie występ młodzieżowy może mieć aż trzy znaczenia: dla jednych będzie to występ młodzieży, dla innych coś przeznaczonego dla młodzieży, a jeszcze dla kogoś innego popisy starszych panów udających młodzieniaszków. Bezpieczniej też powiedzieć bądź napisać wystawa szopek, a nie wystawa szopkarska, bo to przecież nie szopkarze są wystawiani, tylko ich prace.
Przed jednym jeszcze określeniem − ubezpieczenie rabunkowe − przestrzega z kolei prof. Stefan Reczek („W rzecz polską wstąpić”). Zawsze musi to być ubezpieczenie od rabunku, gdyż przymiotnik rabunkowy znaczy ‘dotyczący rabunku, grabieży’; ‘niszczycielski, rujnujący’. Tak więc napad rabunkowy, włamanie rabunkowe, gospodarka rabunkowa − tak, ubezpieczenie rabunkowe – nigdy.
MACIEJ MALINOWSKI