Do dzisiaj w słownikach podaje się dwa jego znaczenia…
– W jednym z wydań programu „Kasia u Bralczyka” w Telewizji Polonia przeprowadzono sondę uliczną i zapytano młodych ludzi o znaczenie słowa „onegdaj”. Padały rozmaite odpowiedzi, przeważnie błędne. Liczę na to, że Pan to wyjaśni, przychodząc z pomocą osobnikom zagubionym w gąszczu dawnego języka (e-mail przesłany przez internautkę).
Wytłumaczenie, jaki jest prawdziwy sens słowa onegdaj, nie należy do spraw łatwych, ponieważ nie rozstrzygają tego źródła leksykograficzne zarówno dawne, jak i nowe. Współcześnie coraz częściej uważa się, że onegdaj znaczy to samo co ongiś, czyli ‘dawniej, kiedyś’, jednak nie brakuje też opinii popartych argumentami, że onegdaj pozostaje synonimem wyrazu przedwczoraj.
Mogą więc Państwo zapytać: jaki jest powód rozchwiania semantycznego słowa onegdaj i które znaczenie uważać za właściwe? Historia języka co nieco w tej kwestii wyjaśnia (jednak nie wszystko).
Przysłówek onegdaj występował pierwotnie (w XV w.) w polszczyźnie w brzmieniu onegda, a później onegdy, co tłumaczono jako ‘w on czas, dawniej niż wczoraj’. Forma onegdy powstała na wzór staropolskich wyrazów kiegdy i niegdy (dzisiejsze kiedyś, niegdyś). Mówiono więc onegdy, ale niekiedy także ongdy, gdyż w artykulacji znikała głoska e. Z formy ongdy zrobiło się wkrótce ongi, czyli doszło do uproszczenia trudnej do wymówienia cząstki -gd w -g i zastąpienia końcowego -y przez -i.
To jednak nie wszystko. Wkrótce modyfikacji gramatycznej uległa również forma ongi, przechodząc w ongiś. Ciekawe, że Etymologiczny słownik języka polskiego PWN (Warszawa 2000, t. II, s. 413) Andrzeja Bańkowskiego traktuje słowo ongiś jako nieuzasadnione etymologicznie, twierdząc, że w przeszłości skontaminowano wyrazy ongi i niegdyś i znaczenie tego drugiego (‘kiedyś, dawniej’) przypisano formie ongiś.
Jak widać, onegdaj, przekształcone zostało najpierw w onegda, onegdy, następnie w ongdy, później w ongi, wreszcie w ongiś, a zatem powinno tak samo jak ongi, ongiś oznaczać ‘kiedyś, dawniej’. Dlaczego stało się inaczej?
Według mnie całe zamieszanie dotyczące wyrazów ongiś i onegdaj wzięło się z tego, że przed wiekami ktoś źle „odczytał” definicję słowa onegdaj zamieszczoną w Słowniku języka polskiego (Warszawa 1807-1814, t. I-VI) Samuela B. Lindego, że chodzi o nieodmienny wyraz służący do określenia dowolnego dnia minionego z wyjątkiem wczorajszego, zawężając ją do ‘przedwczoraj’. Nieprzypadkowo Słownik języka polskiego wydany staraniem Maurycego Orgelbranda (Wilno 1861, część I, s. 908), odnotowując hasło onegda, onegdaj, onegdy, ongi, opatrzył je definicją ‘onego dnia, kiedyś’, ale podawał również, że wszystkie przytoczone formy mogą znaczyć ‘przedwczoraj’ (czyli ongi także).
Na początku XX stulecia w Słowniku języka polskiego PIW (tzw. warszawski) Jana Karłowicza, Adama Kryńskiego i Władysława Niedźwiedzkiego (Warszawa 1904, t. III, s. 781) hasło onegdaj miało już inną definicję – ‘przedostatniego dnia, pozawczoraj, przedwczoraj’, a dopiero na drugim miejscu widniała tam informacja, że znaczy to samo co ongi, czyli ‘niegdyś, dawniej’. Było zatem inaczej niż w słowniku wileńskim, znaczenie ‘przedwczoraj’ podano na pierwszym miejscu.
Właściwie do dzisiaj sprawa nie jest rozstrzygnięta, co naprawdę oznacza słowo onegdaj. Według Uniwersalnego słownika języka polskiego PWN pod redakcją Stanisława Dubisza (Warszawa 2003, t. III, s. 223) onegdaj to ‘dawniej, kiedyś, wcześniej niż wczoraj’, ale według Innego słownika języka polskiego PWN pod redakcją Mirosława Bańki (Warszawa 2000, t. II, s. 1164) onegdaj znaczy ‘dawniej, kiedyś’, ale także ‘przedwczoraj’. Są i takie słowniki, które wciąż opowiadają się wyłącznie za ‘przedwczoraj’.
Dlatego na pytanie zawarte w tytule dzisiejszego odcinka trudno mi jednoznacznie odpowiedzieć.
MACIEJ MALINOWSKI
odcinek nr 1291