Ale szczwany może być także człowiek
– Zaciekawiło mnie ostatnio określenie „szczwany lis”, a szczególnie występujący w nim człon „szczwany”. Co oznacza to słowo, które dość trudno się wymawia? Czy można go używać w odniesieniu do człowieka i powiedzieć, że „ktoś jest, był szczwany”? (e-mail od internauty).
Przymiotnik interesujący czytelnika – szczwany, z pochodzenia imiesłów przymiotnikowy bierny utworzony od archaicznego czasownika szczwać ‘szczuć’ (z psł. *ščьvati ‘pobudzać, zachęcać do rzucenia się na kogoś, na coś’) – pojawia się we współczesnym obiegu komunikacyjnym rzadko w odniesieniu do człowieka i mało chwalebnych jego cech, a także niecnych pomysłów, niegodnego postępowania czy podstępnego działania.
Ale jednak się pojawia. Nie tylko więc lis może być szczwany, ale także szczwany, czyli sprytny, przebiegły, podstępny umiejący sobie poradzić w każdej sytuacji’, bywa niekiedy człowiek. Oto kilka przykładów wyekscerpowanych z tekstów współczesnych, w których autorzy sięgnęli po to dawne słowo, łącząc je z rzeczownikiem osobowym:
Szczwany śledczy umie wycisnąć z przesłuchiwanego tylko te informacje, które go interesują; Szczwany adwokat potrafi zarobić sporo pieniędzy od każdego; Szczwani ludzie budują relacje z innymi wyłącznie na interesowności.
Szczwany może też być niekiedy podstęp, plan. W komedii Juliusza Machulskiego „Kiler-ów 2-óch” pada zdanie: Prezes przedstawił szczwany plan, a my go realizujemy. Słowa te wypowiada Stefan „Siara” Siarzewski grany przez Janusza Rewińskiego, mając na myśli niecne zamiary sen. Ferdynanda Lipskiego (w tej roli Jan Englert) dotyczące przejęcia wielkiego majątku fundacji Jurka Kilera.
Znane jest również potoczne powiedzenie szczwana bestia na określenie osoby niezwykle sprytnej, przebiegłej, która potrafi sobie poradzić w każdej sytuacji i osiągnąć zamierzony cel.
Najczęściej jednak przymiotnik szczwany łączymy z wyrazem lis. Wyrażenie szczwany lis to związek frazeologiczny opisujący metaforycznie osobę bardzo przebiegłą, sprytną, chytrą, która radzi sobie w wielu sytuacjach i czerpie z nich korzyści dla siebie.
Okazuje się, że owo powiedzenie polszczyzna ogólna zaczerpnęła z języka łowieckiego. W łowiectwie określenie szczwany lis miało konkretny sens, odnosiło się do zwierzęcia wielokrotnie szczwanego, to znaczy tropionego, ściganego przez psy gończe, któremu jednak udało się uciec.
Przez to takie zwierzę nabrało z biegiem czasu doświadczenia i wskutek tego o wiele trudniej było je następnym razem schwytać. Lis, którego wcześniej szczwano, stał się tym samym nadzwyczaj ostrożny, nauczył się skutecznie mylić tropy, sprytnie kluczyć i wyprowadzać ogary w pole.
I właśnie przez wzgląd na ów wyjątkowy spryt i przebiegłość nękanego przez myśliwych i psy lisa określenie szczwany lis trafiło z czasem do języka codziennego i upowszechniło się jako metafora człowieka przebiegłego, który umie wybrnąć z niekorzystnej dla siebie sytuacji. Sam zaś przymiotnik nabrał nowego, przenośnego znaczenia ‘sprytny, przebiegły, doświadczony, wytrawny, biegły w czymś’.
We współczesnych słownikach odnotowuje się zazwyczaj jedynie hasło szczwany z adnotacją: wyraz książkowy (vide Uniwersalny słownik języka polskiego PWN pod redakcją S. Dubisza, Warszawa 2003, t. IV, s. 643: szczwany ‘przebiegły, chytry, np. Z majstra jest szczwany lis; Szczwany oszust).
Pomija się w nich czasownik szczwać, traktując go jako archaizm. Natrafiamy nań jedynie w Wielkim słowniku języka polskiego IFP PAN on-line pod redakcją P. Żmigrodzkiego: szczwać dawn. ‘szczuć – zachęcać zwierzę, żeby atakowało’ (https://wsjp.pl/haslo/podglad/121648/szczwac).
MACIEJ MALINOWSKI
odcinek nr 1290