To niezwykle ciekawe określenie pochodzenia greckiego nazywające Australię, Nową Zelandię i Oceanię w stosunku do Europy
– Czy zechce mi Pan odpowiedzieć na jedno pytanie: dlaczego Australię i Nową Zelandię nazywamy „antypodami”? (e-mail otrzymany od internauty).
Określenie antypody ma niezwykle ciekawą etymologię. Jest to zapożyczenie z języka greckiego (αντίποδες antípodes, od antí ‘naprzeciw’ + ποδες podes ‘stopy, nogi’) i dosłownie oznacza kogoś, ‘kto ma stopy naprzeciw naszych stóp’.
Dlatego antypodami w znaczeniu geograficznym (według słowników to słowo z grupy plurale tantum, czyli niemające form w l. poj.) nazywa się powszechnie ‘tereny położone po przeciwnych stronach kuli ziemskiej, czyli na innych półkulach, oddalone od siebie o całą średnicę planety (ponad 12 700 km).
Mówi się niekiedy, że antypody są tymi punktami na ziemi, w których „mieszkańcy chodzą do góry nogami w stosunku do nas”. Tego rodzaju myślenie pokutowało już od starożytności. Z czasem określenie to przylgnęło do Australii i Nowej Zelandii ze względu na jej niesłychanie dalekie położenie względem Europy.
Należy jednak dodać, że precyzyjne geometryczne antypody dla większości krajów Europy (w tym Polski) wypadają na wodach Oceanu Atlantyckiego czy Oceanu Spokojnego (Pacyfiku). Na przykład antypody Warszawy, Łodzi i Krakowa znajdują się na Oceanie Spokojnym, około 1400 km na wschód od Wysp Chatham (ang. Chatham Islands) na południowy wschód lub zachód od Nowej Zelandii.
To całkowicie bezludny obszar wodny. Dokładny punkt dla stolicy wynosi 52° S, czyli szerokość geograficzna 52° na południe (S od South) od równika, oraz 159° W, to znaczy długość geograficzna 159° na zachód (W od West) od południka zerowego; dla Łodzi to około 51° S, 160° W, a dla Krakowa 50° S, 160° W.
Aby dokładnie wyznaczyć antypody dowolnego miejsca, szerokość geograficzną zmienia się na przeciwną (np. z N na S lub odwrotnie), a długość geograficzną odejmuje się od 180° i zmienia jej półkulę (np. z E na W lub odwrotnie). Na przykład dla punktu o współrzędnych geograficznych 50° N, 20° E antypodami będzie punkt 50° S, 160° W.
Przypominam, że szerokość geograficzna punktu na powierzchni Ziemi to kąt między płaszczyzną równika a linią prostą przechodzącą przez ten punkt i środek Ziemi. Linie łączące punkty o tej samej szerokości geograficznej nazywa się równoleżnikami. Równoleżnik 0° szerokości geograficznej to równik. Jest to podstawowa płaszczyzna wszystkich układów współrzędnych geograficznych dzieląca kulę ziemską na półkulę północną i południową. Biegun północny ma współrzędne 90°N, a biegun południowy 90°S.
Długość geograficzna punktu na powierzchni Ziemi to z kolei kąt na wschód lub zachód między południkiem odniesienia a innym południkiem przechodzącym przez ten punkt. Wszystkie południki są połówkami wielkich elips, które zbiegają się na biegunach północnym i południowym.
Południk Królewskiego Obserwatorium Astronomicznego w Greenwich w Londynie (The Royal Greenwich Astronomical Observatory) jest międzynarodowym południkiem zerowym, od którego liczy się długość geograficzną. Wszystkie miejscowości do 180° na wschód lub na zachód od południka zero mają odpowiednio długość wschodnią lub zachodnią (południk antypodalny Greenwich to zarówno 180°W, jak i 180°E).
Niekiedy antypodami nazywa się przenośnie ‘przeciwstawne sobie stanowiska lub poglądy’. Oto przykład posłużenia się takim sensem tego słowa: Jeżeli rozpatrzymy teraz na tle leibnizowskiej wizji wolności poglądy Spinozy, znajdziemy się od razu na antypodach, które wytworzył spór o wolność w XVII w. (Józef Tischner, „Świat ludzkiej nadziei”; wybór tekstów filozoficznych 1966-1975).
MACIEJ MALINOWSKI
odcinek nr 1285