Wolontariat

Nie ma w polszczyźnie wzorcowej (i nigdy nie było) przysłówków „wolontaryjnie”,„wolontarystycznie” i przymiotników „wolontaryjny”, „wolontarystyczny”. Możliwe są natomiast wyrazy „wolontariacki” i „wolontariacko”

Internautkę interesuje następująca kwestia:

– Działam jako wolontariuszka w kilku organizacjach. Jak powiedzieć poprawnie: „Pracuję „wolontaryjnie”, „wolontariacko” czy jeszcze inaczej? Czy moja praca jest „wolontariacka”? Pytam, gdyż właśnie otrzymałam dyplom, że jestem «wolontarystycznie» dyrektorką przedstawicielstwa”…

Nie ma w polszczyźnie wzorcowej (i nigdy nie było) przysłówków wolontaryjnie, wolontarystycznie i przymiotników wolontaryjny, wolontarystyczny. Możliwe są natomiast wyrazy wolontariacki i wolontariacko pochodzące od rzeczownika wolontariat (‘ochotniczy ruch społeczny mający na celu bezpłatne niesienie pomocy potrzebującym, np. chorym i biednym)’.

Wchodzą także w grę przymiotnik i przysłówek woluntarystyczny, woluntarystycznie, ale dotyczą czegoś innego – pojęcia woluntaryzm znanego w filozofii (jest to ‘pogląd uznający wyższość woli nad innymi władzami umysłowymi człowieka: rozumem, intuicją itp., i traktujący ją jako główny motor ludzkich działań’).

Ktoś może więc być wolontariuszem, czyli pracować wolontariacko, wykonywać działalność wolontariacką, ktoś inny zaś woluntarystą, tzn. wyznawać teorie woluntarystyczne i woluntarystycznie myśleć.

To prawda, że zarówno słowo wolontariat (pożyczka z języka francuskiego – volontariat), jak iwoluntaryzm (od angielskiego – voluntarism) mają wspólny rodowód, etymologicznie wiążą się z latynizmami voluntas, –tatis (‘wola, chęć, zamiar’) i voluntarius ‘dobrowolny; zależny od woli’. Upowszechniły się jednak w odmiennych definicjach, mają oddzielną grupę wyrazów pochodnych i absolutnie nie wolno się nimi posługiwać wymiennie.

Na słowo wolontariusz natrafiamy w słownikach języka polskiego już w połowie XIX w. (pisano je wtedy z jotą – wolontarjusz). Częściej jednak była w użyciu forma z u – woluntarjusz, a więc taka, która prawie w całości zachowywała brzmienie i postać graficzną łacińskiego przymiotnika volunatarius (‘dobrowolny’).

W Słowniku języka polskiego Maurycego Orgelbranda (Wilno 1861, t. II, s. 1889) właśnie ona stała na pierwszym miejscu: woluntarjusz, v. (czyli ‘albo’) wolontarjusz, v. wolentarz, i objaśniano ją jako: 1. ‘żołnierz, który dobrowolnie przystał do wojska; ochotnik’, 2. han. ‘młody kupiec, który nauki swe skończył, ale czy to chcąc się praktycznie usposobić, czy nie mogąc znaleźć miejsca pensjonowanego komisanta, bez żadnego wynagrodzenia, w jakimś znakomitym domu handlowym, spełnia obowiązki komisanta’. W  Słowniku języka polskiego (tzw. warszawskim) Jana Karłowicza, Adama Kryńskiego i Władysława Niedźwiedzkiego z początku XX w. wymienia się jeszcze synonimy wolunter, wolonter,wolontarz, wolentarz (Warszawa 1919, t. VII, s. 687 oraz s. 692-693).

Owa wielość i różnorodność form (początkowe wolu-, wolo-, wole– oraz przyrostki –jusz, –arz, -er) świadczą o tym, że nasi przodkowie mieli sporo trudności z fonetycznym i graficznym zaadaptowaniem latynizmu voluntarius do polskiego systemu językowego. Jeszcze dzisiaj słowniki przy hasłach wolontariat, wolontariusz podają: rzadziej: woluntariat, woluntariusz.

Jeśli chodzi o przymiotniki, to pierwotnie były w obiegu formy woluntarjuszowski, wolontarjuszowskiwywiedzione wprost od rzeczownika woluntarjusz, wolontarjusz oraz forma wolontarski pochodząca od wolentarz (‘ochotniczy, dobrowolny’). Nie posługiwano się jeszcze wówczas słowem wolontariat,woluntariat. Zamieścił je dopiero pół wieku później Witold Doroszewski w Słowniku języka polskiego PWN (Warszawa 1967, t. IX, s. 1236), i to bez oboczności!): woluntariat ‘bezpłatna forma stażu w szpitalu lekarza zdobywającego specjalizację’.

Dzisiaj jest w użyciu forma z o – wolontariat – mająca o wiele szersze znaczenie (‘bezpłatne niesienie pomocy potrzebującym’), od której przymiotnik i przysłówek brzmią wolontariacki, wolontariacko (a nie: wolontarystyczny, wolontarystycznie).

MACIEJ MALINOWSKI

Przewijanie do góry