StartWszystkie wpisyPorady językoweOparty na demokracji

W TVN-owskim  „Śniadaniu mistrzów” Małgorzata Domagalik chciała nam wmówić , że poprawne jest wyrażenie z przyimkiem „o”, czyli „oparty o coś”…

W „Śniadaniu mistrzów” (TVN 24, 12 maja br.) Małgorzata Domagalik zabrała głos na temat poprawności językowej wyrażenia oparty na czymś. W pewnym momencie – zwracając się do prof. Jerzego Bralczyka – powiedziała:

Co można zrobić z tak wielkim krajem opartym o demokrację? Opartym o demokrację…, bo pan profesor zauważył, że najczęściej mówią opartym na, prawda?

Zaskoczony tym stwierdzeniem językoznawca odparł:

Scenariusze częściej jednak są oparte na czymś…
Sprawdzę w słowniku… – trwała przy swoim dziennikarka.
Proszę sprawdzić… – odpowiedział profesor.

Na to wtrącił się Olaf Lubaszenko:

Oparty o stół, prawda?…
– …ale oparty na czymś – dodał lingwista.

Redaktor naczelna miesięcznika „Pani” popełniła straszną gafę. Uznała za niewłaściwe jak najbardziej nienaganne wyrażenie coś oparte na czymś w znaczeniu przenośnym ‘coś uzasadnione, mające coś za podstawę’, a opowiedziała się za wersją coś oparte o coś od niepamiętnych czasów piętnowaną przez słowniki. I w dodatku uczyniła to przy prof. Bralczyku…

Zwrot opierać się o coś (a w formie z imiesłowem coś oparte o coś) oraz opierać coś o coś nie budzi zastrzeżeń, kiedy używa się go w znaczeniu dosłownym, w realnej sytuacji i w odniesieniu do konkretnych przedmiotów. Zwykle opieramy się o coś pionowego bądź opieramy coś o coś pionowego, czyli inaczej ‘wspieramy się o coś, żeby się nie przewrócić’ lub ‘wspieramy coś o coś, żeby się nie przewróciło’.

Nie popełni się zatem uchybienia, jeśli się przykładowo powie: chłopak oparł się plecami o ścianęsprzątaczka złożyła krzesło i oparła je o biurko, a zmęczony grzybiarz przystanął i oparł się o drzewo.

W sensie dosłownym można się również opierać na czymś poziomym albo opierać coś na czymś poziomym. Poprawne będą zatem zwroty typu półka opierała się jedną częścią na blacie biurkazamocowanie rusztowania opierało się na mocnym, betonowym podłożu czy dziecko oparło się na chybotliwym stoliku i upadło na podłogę.

Inaczej dzieje się natomiast wtedy, gdy czasownikami opierać się i opierać coś zamierzamy się posłużyć w znaczeniu przenośnym (‘mieć coś za podstawę; odwoływać się do czegoś, wykorzystywać coś jako uzasadnienie czegoś’). W takiej sytuacji możliwa jest wyłącznie  konstrukcja składniowa z przyimkiem na.

Zawsze więc trzeba powiedzieć czy napisać scenariusz filmu został oparty na wydarzeniach autentycznych; książkę oparto na różnych źródłach; w badaniach naukowiec oparł się na własnych obserwacjach, a więc także kraj oparty na demokracji, a nie – jak chciała pani Domagalik – kraj oparty o demokrację

Nietrudno wywnioskować, dlaczego dziennikarka obstawała przy składni oparty o demokrację. Otóż w polszczyźnie od lat funkcjonuje wyrażenie przyimkowe w oparciu o coś mające znaczenie ‘na podstawie czegoś, korzystając z czegoś’, rozpowszechnione przede wszystkim w języku urzędowym, coraz śmielej jednak wkradające się do słownictwa publicznych wypowiedzi i tekstów dziennikarskich.

Jakżeż często natrafia się na sformułowania typu w oparciu o wyniki badań, w oparciu o przepisy, w oparciu o dane, w oparciu o informacje. Jeszcze pół wieku temu językoznawcy zgodnie je potępiali i namawiali do tego, by sięgać po wyrażenia na podstawie wyników badań, na podstawie przepisów, na podstawie danych, na podstawie informacji albo po konstrukcje z imiesłowowym równoważnikiem zdania opierając się na wynikach badań, opierając się na przepisach, opierając się na danych,opierając się na informacjach.

Obecnie złagodzili nieco stanowisko, hasło w oparciu o opatrzone jest w Wielkim słowniku poprawnej polszczyzny PWN kwalifikatorem: lepiej opierając się na czymś, na podstawie czegoś’. Ktoś może więc wysnuć z tego wniosek – tak właśnie jak Małgorzata Domagalik – że skoro aprobuje się wyrażenie w oparciu o, to tak samo poprawne powinny być wszelkie inne konstrukcje z przyimkiem o, tzn. opierać się o przepisy, opierać się o wyniki badań i kraj oparty o demokrację

 MACIEJ MALINOWSKI

Przewiń do góry