Wielu autorów tekstów boi się oderwać cząstkę zwrotną „się” od czasownika. A tak jest właśnie poprawnie
– Od dawna ze zdziwieniem i nie bez irytacji obserwuję trudność, jaką napotyka wiele osób, używając w wypowiedziach czasowników zwrotnych. Czy są to niedostatki edukacji, czy może zdobyta w szkole wiedza gdzieś uleciała, nie da się rozstrzygnąć. Tym sposobem powstają w mowie mówionej, ale i w tekstach pisanych błędy, których przykłady przytaczam: „pomoże pozbyć mi się”; „jeśli uda zebrać się fundusze”; „dzięki, że zdecydowała pani się przyjechać”; „wyraźnie bał podejść się do papierowych torebek”; „w końcu udało załatwić się”. Myślę, że mój komentarz jest zbędny, gdyż omówienie kwestii przez Pana będzie trafniejsze i bardziej przez czytelników oczekiwane. Oczywiście, znam miejsce zaimka zwrotnego „się” w poprawnej konstrukcji zdania (e-mail od internautki).
Czytelniczka przysłała e-mail, w którym dzieli się uwagami na temat miejsca zaimka zwrotnego się w wypowiedziach ustnych i pisemnych. Denerwuje ją to, że współcześnie umieszcza się go prawie zawsze po czasowniku albo w szyku po bezokoliczniku stojącym po formie czasownikowej w środku zdania pomoże, uda, zdecydowała, bał, udało.
Widać to zwłaszcza w kilku przykładach podanych przez internautkę: wyraźnie bał podejść się do papierowych torebek; dzięki, że zdecydowała pani się przyjechać; w końcu udało załatwić się. Zwroty te nie są, niestety, dobrze wystylizowane językowo, chociaż na pierwszy rzut oka nie wydają się błędne.
Oto jak należało powiedzieć bądź napisać: wyraźnie bał się podejść do papierowych torebek; dzięki, że zdecydowała się pani przyjechać; w końcu udało się załatwić.
Jeszcze lepiej opisywane uchybienie widoczne jest w krótkich zwrotach w rodzaju jak masz się?; jak ci wiedzie się?; jak można przekonać się. Żeby nic nie zgrzytało (gramatycznie, stylistycznie), muszą one przybrać postać: jak się masz?; jak ci się wiedzie?; jak można się przekonać. Zaimek zwrotny się zostaje przesunięty z pozycji poczasownikowej na pozycję przed czasownikiem, co okazuje się niezwykle korzystne – wpływa na poprawę płynności wypowiedzi, jej rytm i melodię.
Z pewnością znają Państwo wywieszkę sklepową z napisem: po odejściu od kasy reklamacji nie uwzględnia się z zaimkiem się na końcu. Nie wymyślił tego mistrz słowa, lecz ktoś hołdujący raczej polszczyźnie urzędowej. Tymczasem wystarczyło to i owo o się wiedzieć (że jest ruchome, czyli nie musi stać na końcu wypowiedzenia) i podać do publicznej wiadomości, że po odejściu od kasy nie uwzględnia się reklamacji lub po odejściu od kasy reklamacji się nie uwzględnia. Byłoby i sensownie, jeśli chodzi o komunikat, i zgodnie z obowiązującą regułą poprawnościową.
Należy dodać, że użycie zaimka się w pozycji końcowej jest możliwe, lecz wyłącznie w konstrukcjach zdaniowych z samym orzeczeniem, np. nie ciesz się; przesuń się; nie zgadza się. W tym wypadku wysunięcie się na początek (się nie ciesz; się przesuń; się nie zgadza) byłoby sporym uchybieniem językowym. Niektórzy mówią tak dla żartu, przywołując z pamięci Owsiakowe sie ma! będące skrótem jak się masz!, oddanego w piśmie fonetycznie (e zamiast samogłoski nosowej ę).
Wszystkim tym, którzy stawiają się na końcu, przypominam, że być może nieświadomie wzorują się na konstrukcjach zdaniowych w języku rosyjskim. Tam cząstka -ся (po spółgłoskach) lub –сь (po samogłoskach) są zawsze zrośnięte z czasownikiem i zapisuje się z nim łącznie. Rosjanie mówią i piszą: умываться (umywatsja) – ‘myć się’, учиться (uczitsja) – ‘uczyć się’, смеяться (smiejatsja) – ‘śmiać się’, я учусь (ja ‘uczę się’), вы учитесь (wy ‘uczycie się’).
Polszczyzna rządzi się swoimi prawami.
MACIEJ MALINOWSKI
odcinek nr 1299