Kiedyś były to dwa czasowniki różniące się znaczeniem
– Piszę do Pana w sprawie czasownika „negliżować? Co on faktycznie znaczy? Czy zwrot „być w negliżu” i słowo „negliżować” należy rozumieć tak samo lub podobnie? (e-mail nadesłany przez internautkę).
Nie. Z rzeczownikiem negliż (z fr. négligé), oznaczającym ‘swobodny strój domowy poranny lub nocny; także ubiór skąpy, niekompletny, niedbały; bieliznę’, ma związek czasownik zwrotny negliżować się, czyli ‘nosić swobodny, niekompletny ubiór, rozbierać się do bielizny’. Oto przykłady poprawnego użycia tych słów w dziełach literackich poprzednich epok:
Pani Nussenowa w przeciwieństwie do męża wyglądała tak, jakby mieszkała tutaj między stosami okryć męskich i damskich. Odziana w negliż, wynurzała się z piany koronek zdobiących jej obszerny i powłóczysty szlafrok (Maria Dąbrowska, „Noce i dnie”, Warszawa 1932, t. II).
Piotrusiu, ile razy prosiłam, ażebyś nie negliżował się przy obiedzie? Trzeba przestrzegać form towarzyskich, choćby ze względu na dziewczęta… (Bolesław Prus, „Emancypantki”, Warszawa 1894, t. III).
Zarówno wyrażenie odziana w negliż, jak i zwrot ażebyś nie negliżował się jednoznacznie wskazywały na niekompletność ubioru bohaterów powieści, zbyt swobodne ich zachowanie w miejscu publicznym, nierespektowanie reguł obyczajowego savoir-vivre’u.
Współcześnie zwrot być w negliżu, czyli być niekompletne ubranym, w odzienie, w którym nie należy się pokazywać obcym, pojawia się w mowie i piśmie Polaków stosunkowo często, np. Kasia prawie zawsze chodzi po domu w negliżu; Gospodyni otworzyła mi drzwi, będąc w negliżu.
Rzadziej spotyka się w użyciu czasownik zwrotny negliżować się (‘rozbierać się w taki sposób, że pozostawia się na sobie niekompletny ubiór’), chociaż w internecie niekiedy się na to słowo natrafia, np. Pewna znana amerykańska aktorka zszokowała fanów, kiedy zaczęła się negliżować na oczach plażowiczów w Miami; W upalne dni najchętniej bym się negliżowała i cały dzień chodziła po domu w bieliźnie; Nie lubię negliżowania się w miejscach publicznych, nie chodzę skąpo ubrana nawet do przyplażowego baru.
Należy wiedzieć, że inny sens ma czasownik negliżować (fr. négliger, z łac. neglegere). Etymologicznie znaczy on ‘nie zważać na kogo, na co; lekceważyć, zaniedbywać, ignorować’. Ktoś może na przykład negliżować czyjeś poglądy, negliżować argumenty przeciwników politycznych czy negliżować rolę mniejszych krajów w światowej polityce.
Dlatego nie wolno czasownika negliżować kojarzyć ani ze słowem negliż (skąpy strój’), ani z czasownikiem zwrotnym negliżować się (‘rozbierać się’).
A jednak niektórzy użytkownicy polszczyzny nic sobie z tego nie robią, nie przestrzegają ustaleń w tym względzie leksykografów i słowo negliżować ciągle kojarzą z ‘negliżem’ i ‘rozbieraniem się’, czyli zachowaniem niestosownym, świadczącym o czyichś słabościach (nie należy się przecież przy kimś obcym pokazywać w samej bieliźnie).
Nieoczekiwanie od takiego (nieuprawnionego) rozumienia sensu czasownika negliżować wzięło się współcześnie i upowszechniło metaforyczne jego znaczenie ‘ujawniać czyjeś słabości, demaskować kogoś lub coś’, np. Wreszcie znegliżowałem twoje fałszywe działanie.
Uniwersalny słownik języka polskiego PWN pod redakcją Stanisława Dubisza (Warszawa 2003, t. II, s. 1082) podaje taką właśnie definicję hasła negliżować, nie wspominając już o pierwotnym znaczeniu tego słowa – ‘nie zważać na kogoś, lekceważyć kogoś’, podawane jeszcze 64 lata temu przez Słownik języka polskiego PAN pod redakcją Witolda Doroszewskiego (Warszawa 1962, t. IV, s. 1293).
MACIEJ MALINOWSKI
odcinek nr 1283