StartWszystkie wpisyPorady językoweProponent

Trudno powiedzieć, dlaczego po drugiej wojnie światowej do wydawanych wtedy słowników i leksykonów nie włączono już wyrazu proponent (‘zwolennik czegoś’) jako opozycji do oponent (‘przeciwnik czegoś’)

– Czytając literaturę angielską, natknąłem się na słowo „proponent”, będące antonimem angielskiego „opponent”, który to wyraz znaczy to samo co polskie „oponent”, czyli „adwersarz”. Zacząłem się wtedy zastanawiać, dlaczego w naszym języku (w tym w „Słowniku języka polskiego” PWN) nie występuje wyraz „proponent” na oznaczenie „zwolennika”, podobnie jak to się dzieje w wypadku „oponenta” i „adwersarza”. (…) W głowie zaraz zrodziła mi się myśl, że w naszym skłóconym i skłonnym do awantur społeczeństwie dużo łatwiej przyjmują się słowa oznaczające „przeciwnika” niż te „związane ze współpracą”. Proszę o odpowiedź, czy słowo „proponent” funkcjonowało kiedyś w polszczyźnie i czy współcześnie można się nim posługiwać, mając na myśli „zwolennika” (e-mail nadesłany przez internautę).

Owszem. W dawnych słownikach języka polskiego znajdziemy hasło proponent.

Pierwszy zamieścił je XIX-wieczny Słownik języka polskiego (tzw. wileński) wydany staraniem M. Orgelbranda (Wilno 1861, część II, s. 1204), a przeszło pół wieku później Słownik języka polskiego (tzw. warszawski) J. Karłowicza, A. Kryńskiego i W. Niedźwiedzkiego (Warszawa 1908, t. IV, s. 1018).

Na proponenta natrafimy również w wydanych ponad 100 lat temu M. Arcta Słowniku ilustrowanym języka polskiego (Warszawa 1916, s. 314) i w Słowniku ortograficznym. Wskazówkach pisowni polskiej i wątpliwych form gramatycznych Wydawnictwa M. Arcta (Warszawa 1916, s. 530).

W słowniku wileńskim zdefiniowano rzeczownik proponent następująco:

‘ten, który przedstawia, przekłada rzecz jaką, plan, sprawę’; w słowniku warszawskim proponent miał oznaczać ‘tego, który proponuje, wnioskodawcę, projektodawcę’,

a w słowniku ilustrowanym języka polskiego

‘kogoś podającego projekt lub pomysł’.

Wzorcem dla nowego wyrazu stał się łaciński imiesłów przymiotnikowy czynny proponens, D. proponentis (od prōpōnere ‘przedstawiać, stawiać’). Z formy dopełniaczowej tego imiesłowu, który zwykle stanowił w przeszłości podstawę słowotwórczą tego typu zapożyczonych z łaciny rzeczowników, odpadła końcówka -is, i w ten sposób wszedł do obiegu komunikacyjnego rzeczownik proponent.

Na identycznych zasadach znalazł się w zasobie leksykalnym polszczyzny rzeczownik oponent (‘osoba, która się czemuś przeciwstawia, jest odmiennego zdania, oponuje; przeciwnik’; z łac. opponens, D. opponentis dosł. ‘przeciwstawiający się’; od czasownika opponere ‘sprzeciwiać się, przeciwstawiać się’). Leksykografowie zrezygnowali jedynie z geminaty –pp- na rzecz pojedynczego -p- i odrzucili końcowe –is.

Trudno powiedzieć, dlaczego po drugiej wojnie światowej do wydawanych wtedy słowników i leksykonów nie włączono już wyrazu proponent (‘zwolennik czegoś’) jako opozycji do oponent (‘przeciwnik czegoś’).

Myślę tutaj przede wszystkim o wielkim, 10-tomowym Słowniku języka polskiego PAN z suplementem pod redakcją Witolda Doroszewskiego z lat 1958-1969. Czyżby dlatego, że proponent był rzadko używany? Być może dlatego…

Współcześnie pojawia się jednak w użyciu, o czym świadczą dwa cytaty:

Genetyk i pisarz popularnonaukowy Steve Jones przekonuje, że ludzkość nie ma i nie będzie miała technologii, których oczekują proponenci transhumanizmu;

Za problem ważny uznano również ramy naukowe tzw. lingwistyki stosowanej, np. logopedii, kultury języka, glottodydaktyki. Swoje intencje proponenci zasadniczej problematyki zjazdu doprecyzowali dwoma postulatami (cytat z Biuletynu Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, zeszyt LXXII z 2016 r.)

Proponent znaczy tutaj już nie tyle ‘wnioskodawca’, ile ‘zwolennik, orędownik czegoś’.

MACIEJ  MALINOWSKI

Dodaj komentarz

Witryna wykorzystuje Akismet, aby ograniczyć spam. Dowiedz się więcej jak przetwarzane są dane komentarzy.

Przewiń do góry