StartWszystkie wpisyO wyrazach gap i gapa

W polszczyźnie występują wyrazy gap i gapa, których nie należy mylić.

Gap to inaczej ‘człowiek przypatrujący się czemuś bezmyślnie, bez powodu gapiący się na coś’, gapa to ‘człowiek nierozgarnięty, mało spostrzegawczy, ktoś, kto coś przegapił lub sam się zagapił; inaczej oferma, fujara’.

Mówi się czasem:

Kiedy zdarzył się wypadek, od razu pojawił się tłum gapiów;

Uliczni, natrętni, żądni sensacji gapie są najgorsi;

Otaczali ich mali gapie, stojąc z rozdziawionymi gębami

oraz

Ależ z niego okropny gapa;

 Straszna z niej gapa;

Jakiż ja jestem gapa, znowu mi uciekł tramwaj…

Z pewnością zauważyliście, że przywołane rzeczowniki inaczej się odmieniają (raz miękko, raz twardo) i że drugi rzeczownik bywa używany zarówno jako określenie mężczyzny, jak i kobiety; inaczej mówiąc – że jest (ten) gapa i (ta) gapa, a nie: (ten) gap i (ta) gapa.

Poznajcie (i zapamiętajcie) deklinację obydwu słów.

Najpierw gap (‘ktoś gapiący się bezmyślnie na coś albo na kogoś’):

liczba pojedyncza – M. gap, D. gapia, C. gapiowi, B. gapia, N. z gapiem, Ms. o gapiu (nie: o gapie), W. gapiu!

liczba mnoga – M. gapie, D. gapiów (nie: gapi czy gap), C. gapiom, B. gapiów (nie: gapi czy gap), N. z gapiami, Ms. o gapiach, W. gapie!

Teraz odmiana rzeczownika gapa (‘człowiek nierozgarnięty’):

liczba pojedyncza – M. gapa, D. gapy, C. gapy, B. gapę, N. z gapą, Ms. o gapie, W. gapa!;

liczba mnoga – M. gapy, D. gap ‘rodzaj żeński’ i gapów ‘rodzaj męski’, C. gapom, B. gapy (pot. gapów ‘rodzaj męski’), N. z gapami, Ms. o gapach, W. gapy!

Zdradzę Wam, że wyraz gap w znaczeniu ‘ktoś przypatrujący się bezmyślnie’ zaczął być popularny w języku polskim dopiero od 2. połowy XIX w. wraz z upowszechnieniem się czasownika gapić się (‘przyglądać się bezmyślnie’) jako przekład niem. gaffen (pierwotnie gapen). Został utworzony właśnie od gapić (się) przez odcięcie końcówki -ić. Dlatego początkowo mówiono miękko gap’.

Ostatecznie utrwaliło się twarde brzmienie – gap, ale miękkość pozostała w formach przypadków zależnych (gapia, gapiowi itd.).

Wyraz gapa również ma związek z czasownikiem gapić się, tylko że głównie z jego przedrostkowymi odpowiednikami zagapić się i przegapić coś. Jak pisze prof. Andrzej Bańkowski w Etymologicznym słowniku języka polskiego PWN (Warszawa, 2000, t. I), zwrot chodzić do teatru na gapę dotyczył kogoś, kto nie miał biletu, ale mimo to wkradał się na widownię, żeby się trochę pogapić na przedstawienie (choćby w ostatnim akcie).

Stąd się później wzięło dobrze Wam znane powiedzenie jechać na gapę (tramwajem, autobusem, pociągiem), czyli ‘jechać bez biletu’.

Pan Literka

1 komentarz

  1. Wszyscy mądrale zapominają o tym, że w wielu regionach Polski „gapami” nazywa się ptactwo takie jak wrony, gawrony i kawki. Przypięto nazwę „gapa” hitlerowskiemu orzełkowi ze swastyką i polskim orłom z wieńcem w dziobie, ale że to się wzięło od ptactwa nikt nawet się nie zająknie.
    Gratuluję wiedzy, he, he!

Komentowanie jest niedostępne.

Przewiń do góry