StartWszystkie wpisyPorady językoweKto to są kuzyni?

Mamy do czynienia z zapożyczeniem z języka francuskiego, ale czy „kuzyn”, „kuzynka” to wyłącznie ‘syn, córka brata’, ale już nie ‚syn, córka siostry’?

Spotkałem się z opinią, wyrażoną podczas rodzinnej konsolacji (inaczej stypy), że słowa kuzyn, kuzynka mogą się odnosić do ‘syna, córki brata’, ale już nie do ‘syna, córki siostry’ i że w tym drugim wypadku trzeba mówić o bracie ciotecznym, siostrze ciotecznej albo o pociotkach, czyli ‘dzieciach »po ciotce«’.

Z kolei ktoś inny chciał się upewnić (bo miał wątpliwości), czy wyrazy kuzyn, kuzynka można zastąpić określeniami półbrat, półsiostra, funkcjonującymi ponoć w języku mieszkańców północno-wschodnich rejonów kraju.

Jeśli chodzi o kuzyna, kuzynkę, to już 11-tomowy Słownik języka polskiego z lat 1958-1969 podawał, że są to ‘bliżsi lub dalsi krewni, powinowaci’, nie dzieląc ich na tych po mieczu i na tych po kądzieli.

Współczesne słowniki również wspominają o znaczeniu ‘dalsi krewni’, ale objaśniają kuzyna głównie jako ‘syna brata lub siostry jednego z rodziców’, a kuzynkę jako ‘córkę brata lub siostry jednego z rodziców’.

Zresztą warto wiedzieć, że słowo kuzyn jest zapożyczeniem z francuskiego (cousin), w którym to języku oznacza właśnie ‘brata ciotecznego lub stryjecznego’, cousine zaś ‘siostrę cioteczną lub stryjeczną’. Pochodzenia tego wyrazu trzeba się jednak doszukiwać w łacińskiej formie consobrinus (‘siostrzeniec, kuzynka’).

A więc można − okazuje się − powiedzieć o dzieciach brata mamy, że to kuzyni.

Wychodzi za to powoli z powszechnego użycia rzeczownik pociotek, czyli ‘brat cioteczny albo siostra cioteczna’ bądź ‘daleki krewny’.

Zresztą nasi przodkowie rozumieli pociotka jeszcze inaczej – dla nich pociotkiem był ‘mąż ciotki’. Dopiero później w wyrazie tym nastąpiło przesunięcie od znaczenia ‘mąż ciotki’ do ‘syn, córka ciotki’.

Co się zaś tyczy określeń półbrat i półsiostra

Owszem, występowały one w dawnej polszczyźnie, jednak nie miały nic wspólnego z kuzynami.

Jak informuje mnie internauta, półbratem nazywano kiedyś  ‚syna jednego z rodziców z poprzedniego związku’, a półsiostrą – ‚córkę jednego z rodziców z poprzedniego związku’.

Nie należy więc mylić słów półbrat, półsiostra i utożsamiać ich z określeniami brat cioteczny, siostra cioteczna.  Półbracia i półsiostry – jak widać – mieli wspólnego rodzica, byli więc krewnymi, brat cioteczny, siostra cioteczna są zaś powinowatymi.

Dodam, że posługiwano się też wyrazami półbrat na ‘braciszka zakonnego’ i półsiostra na ‘młodszą zakonnicę’. Dziś słowniki nie zamieszczają nawet tych znaczeń. Jeśli mimo to na jakimś obszarze słyszy się czasem zwroty To mój półbrat; To moja półsiostra w znaczeniu ‘kuzyn, kuzynka’, to niewątpliwie jest to przykład funkcjonowania tam form gwarowych (podobno półkuzyn, półkuzynkaoznaczają z kolei ‘dzieci kuzynów’).

Nazewnictwo rodzinne

  • Brat żony – szwagier; do końca XVI w. mówiono szurzy.
  • Mąż siostry – szwagier; do końca XVI w. mówiono swak.
  • Siostra żony – szwagierka.
  • Siostra męża – szwagierka; do poł. XVII w. mówiono zełwa, zołwa.
  • Brat męża – szwagier; do poł. XVIII w. mówiono dziewierz.
  • Żona brata – bratowa; do poł. XVII w. mówiono jątrew.
  • Brat ojca – stryj, obecnie częściej – wuj.
  • Brat matki – wuj.
  • Żona brata ojca – stryjna, po XIX w. stryjenka, obecnie częściej – ciotka.
  • Żona brata matki – wujenka, obecnie częściej ciotka.
  • Siostra matki lub ojca – ciotka.
  • Brat cioteczny lub siostra cioteczna (także dalecy krewni) – pociotek, dawniej mąż ciotki.
  • Syn jednego z rodziców z poprzedniego związku – półbrat.
  • Córka jednego z rodziców z poprzedniego związku – półsiostra

(Uwaga! Nie należy mylić słów półbrat, półsiostra i utożsamiać ich z określeniami brat cioteczny, siostra cioteczna.  Półbracia i półsiostry mieli wspólnego rodzica, byli więc krewnymi, brat cioteczny, siostra cioteczna są natomiast powinowatymi).

  • Mąż córki – zięć.
  • Żona syna – synowa; po staropolsku snecha, sneszka, niewiasta, „obca”, nieznana w tym domu.
  • Ojciec żony – teść.
  • Matka żony – teściowa.
  • Ojciec męża – świekr; potocznie mówi się teść.
  • Matka męża – świekra; potocznie mówi się teściowa.
  • Syn lub córka brata w stosunku do stryja (brata ojca ) – synowiec i synowica.
  • Syn lub córka siostry w stosunku do siostry ojca – bratanek i bratanica.
  • Syn lub córka siostry w stosunku do siostry matki – siostrzeniec i siostrzenica.
  • Syn brata ojca – brat stryjeczny, obecnie częściej – kuzyn.
  • Córka brata ojca – siostra stryjeczna, obecnie częściej – kuzynka.
  • Syn brata matki – brat wujeczny, obecnie częściej – brat cioteczny.
  • Córka brata matki – siostra wujeczna, obecnie częściej – siostra cioteczna.
  • Żona ojca w stosunku do dzieci z poprzedniego małżeństwa – macocha.
  • Mąż matki w stosunku do dzieci z poprzedniego małżeństwa – ojczym.
  • Syn i córka żony lub męża z poprzedniego małżeństwa – pasierb i pasierbica.
  • Brat lub siostra mająca rodzeństwo z innego ojca lub matki – brat przyrodni, siostra przyrodnia.

MACIEJ MALINOWSKI

Przewiń do góry