Ten wyraz była często przez użytkowników polszczyzny przekręcany…
– Piszę do Pana w sprawie słowa „entomolog” oznaczającego specjalistę od owadów. Nieznajomość etymologii sprawia, że wiele osób przekręca je na „entymolog” lub „etnomolog”, czyli sylabę „-to-” zmienia na „-ty-” bądź początkowe „ento-” na „etno-”. Tego rodzaju zniekształcanie wyrazów uważam za kaleczenie ojczystego języka (e-mail od internautki).
Jeśli ktoś błędnie mówi i pisze entymolog lub etnomolog zamiast entomolog, mając na myśli osobę naukowo zajmującą się obserwacją życia owadów, ich anatomii, fizjologii, ekologii, systematyki, to przede wszystkim sobie wystawia jak najgorszą opinię.
Malapropizmy (tak się to fachowo określa, fr. mal-à-propos dosł. ‘źle umieszczony’) – nazwa ma związek z Mrs. Malaprop z XVIII-wiecznej sztuki „The Rivals” (Rywale) Richarda B. Sheridana, notorycznie mylącą wyrazy podobnie brzmiące – pozostają tym rodzajem uchybień językowych, które wyjątkowo drażnią odbiorców.
Przyznaję – entomolog to słowo trudne, rzadko na co dzień używane, dlatego tym bardziej powinno się uważać na jego poprawne brzmienie i zapis. Musi się zaczynać od ento-, entomo-, gdyż to pierwszy człon wyrazów złożonych wskazujący na związek znaczeniowy z owadami (z gr. éntomos ‘insekt, owad’).
A jest takich wyrazów w polszczyźnie kilka. Poza entomolog (‘specjalista badający owady’): entomofag – inaczej ‘owadożerca, zwierzę odżywiające się owadami (zarówno larwami, poczwarkami, jak i owadami’), entomofauna – ‘ogół gatunków owadów określonego obszaru, środowiska, okresu geologicznego’ (np. Tatr, lasu sosnowego, trzeciorzędu) czy entomogamia – inaczej ‘owadopylność, zoogamiczny sposób zapylania roślin, w którym owady (np. pszczoły, motyle, muchówki) przenoszą pyłek na znamię słupka’.
Dopowiedzmy jeszcze, że entomolodzy mają kilka specjalności. Entomolog koleopterolog zajmuje się chrząszczami, entomolog lepidopterolog jest specjalistą od motyli i ciem, entomolog dipterolog bada muchówki obejmujące m.in. komary, muchy i bąki (np. polityk Stefan Niesiołowski), a entomolog odonatolog wie wszystko o ważkach, groźnych, drapieżnych owadach (są jednak pożyteczne, ponieważ zwalczają komary i muchówki).
Jeżeli jakiś użytkownik polszczyzny przekręca słowo entomolog na entymolog, to po pierwsze nie zna pochodzenia tego wyrazu, a po drugie mimowolnie odwołuje się do nazwy etymolog (‘specjalista badający znaczenie wyrazów’). Etymologia (z gr. étymos ‘prawdziwy’, lógos ‘słowo’) jest działem językoznawstwa zajmującym się pochodzeniem wyrazów, ich pierwotnym sensem.
Mówiąc inaczej, pamiętajmy o tym, że entomolog (l. mn. entomolodzy lub entomologowie) zajmuje się owadami, a etymolog (l. mn. etymolodzy lub etymologowie) – słowami. Entomologia to inaczej owadoznawstwo, etymologia – ‘nauka o pochodzeniu słów’.
Z kolei błędne mówienie etnomolog może mieć związek z nazwami etnograf (‘specjalista w dziedzinie badania kultury’), etnografia (z gr. ethnos ‘lud’ i gráphein ‘pisać’) – ‘dyscyplina naukowa zajmująca się opisem i analizą kultur różnych społeczności i grup etnicznych’, zaczynającymi się od etno-, czyli przedrostka wywodzącego się z gr. ethnos (‘lud, naród, plemię’), i oznaczającymi związek z kulturą, tradycją lub grupą etniczną.
Niewykluczone, że przywołuje się również opacznie nazwę etnolog (‘naukowiec badający zróżnicowanie kulturowe ludzi, ich zwyczaje, wierzenia, obyczaje oraz twórczość ludową’) i etnologia (‘nauka o człowieku jako istocie kulturowej, zajmująca się badaniem różnorodności kultur, ich zróżnicowania, historii oraz procesów społecznych’; inaczej antropologia kulturowa).
MACIEJ MALINOWSKI
odcinek nr 1266