StartWszystkie wpisyPorady językoweWiem, żeśmy zrobili źle… To poprawnie

Końcówki osobowe czasu przeszłego „-(e)m”, „-(e)ś”, „-(e)śmy”, „-(e)ście” wolno dołączać do „że”, kiedy jest to spójnik…

– Coraz częściej spotykam się w wypowiedziach polityków, ale również dziennikarzy z określeniami „żeśmy zrobili”, „żeśmy powiedzieli”, „żeśmy pływali” itp. Według mnie powinno się mówić i pisać „zrobiliśmy”, „powiedzieliśmy”, „pływaliśmy” – pisze i prosi o komentarz (ma****.rz****@neostrada.pl).

Wszystko zależy od tego, o jakie żeśmy chodzi… Jeśli jest ono częścią zdania podrzędnego wprowadzanego spójnikiem że, o błędzie nie może być mowy. Gdy jednak końcówka osobowa -śmy w zdaniu pojedynczym zostaje dołączona do partykuły że niepełniącej funkcji ekspresywnej, wówczas owo żeśmy uważa się za naganne (np. Kiedyżeśmy to zrobili; Gdyżeśmy powiedzieli, że…; Jakżeśmy pływali… (niektórzy piszą czasem człon żeśmy rozdzielnie: Kiedy żeśmy to zrobili; Gdy żeśmy powiedzieli, że…; Jak żeśmy pływali…, ale to błąd).

Nie popełnimy gramatycznego uchybienia, gdy powiemy lub napiszemy: Wiem, żeśmy zrobili źleŻałuję, żeśmy powiedzieli za dużo; Nie wiedziała, żeśmy pływali do wieczora. W przytoczonych zwrotach mamy taką oto sytuację, że końcówka 1. os. l. mn. -śmy została oderwana od formy czasownikowej i dołączona do spójnika że, a całość daje się zastąpić konstrukcjami: Wiem, że zrobiliśmy źle; Żałuję, że powiedzieliśmy za dużo; Nie wiedział, że pływaliśmy do wieczora.

Warto wiedzieć, że końcówki 1. i 2. os. l. poj. -m, i 1. i 2. os. l. mn. -śmy, -ście (po spółgłosce -em, -eś, -eśmy, –eście) czasowników czasu przeszłego wolno w polszczyźnie dołączać do spójnika (powtarzam: spójnika) że wprowadzającego zdanie podrzędne. Ich ruchomość to osobliwość polskiej składni, wywodząca się ze staropolszczyzny i ciągle obecna w gramatyce.

Już słyszę, jak niektórzy z Państwa zżymają się (szczególnie) na konstrukcję Wiem, żem zrobił źle: –Przecież tak się w ogóle nie mówi! Istotnie, owo …żem zrobił odbierane bywa dzisiaj mocno gwarowo, nie znaczy to jednak, że jest niepoprawne. To równoprawny odpowiednik członu …że zrobiłem w konstrukcji Wiem, żem zrobił

Quiz

Zauważam, że współcześnie Polacy o wiele częściej (żeby nie powiedzieć: prawie wyłącznie) wybierają zwroty, w których końcówki osobowe czasu przeszłego -(e)m, -(e)ś, -(e)śmy, -(e)ście trzymają się form czasownikowych (zrobiłem, zrobiłeś, zrobiliśmy, zrobiliście). Zamiast od czasu do czasu sięgnąć po sformułowania typu Nieźlem to przygotował; Dobrześ to zrobił; Kiedyśmy przyjechali, nie było już nikogo; Gdzieście się wczoraj podziewali?, prawie zawsze decydują się oni na konstrukcjeNieźle to przygotowałem; Dobrze to zrobiłeś; Kiedy przyjechaliśmy, nie było już nikogo; Gdzie wczoraj podziewaliście się?

Tymczasem pozostawianie takich enklitycznych (czyli nieakcentowanych) składników jak cząstki osobowe na końcu zdania często zakłóca potoczystość i rytm wypowiedzi (proszę porównać, co się „szybciej” wymawia: Gdzieś się wczoraj podziewał? czy Gdzie wczoraj podziewałeś się?).

Warto wiedzieć, że odrywanie końcówek osobowych od czasowników (także cząstek -by i się) było i jest jak najbardziej poprawne. Wzięło się to z tego, że w dawnym języku polskim występował tzw. czas przeszły złożony, składający się z imiesłowu przeszłego czynnego drugiego i słowa posiłkowego być w czasie teraźniejszym. Mówiło się i pisało np. zrobił jeśm, zrobił jeś, zrobił jest, zrobili jeśmy, zrobili jeście, zrobili są. Wskutek zlania się w całość obu form i ich ściągnięcia, uproszczenia fonetycznego w ciągu wieków (jeśmy, jeście przeszło w -śmy, -ście; a jest, odpadły) mamy dziś słowa zrobiłem, zrobiłeś, zrobił, zrobiliśmy, zrobiliście, zrobili.

Ślad dawnego czasu przeszłego złożonego pozostał – po pierwsze – w akcentowaniu czasownikówzrobiliśmy, zrobiliście na trzeciej sylabie od końca ([zro-bi-li-śmy], [zro-bi-li-ście], a nie: [zro-bi-li-śmy], [zro-bi-li-ście], a po drugie – właśnie w tym, że wolno nam odrywać końcówki -(e)m, -(e)ś, -(e)śmy, -(e)ście od czasowników.

MACIEJ MALINOWSKI

PS W przyszłym odcinku o niepoprawnych żem, żeś, żeście, żeśmy

Przewiń do góry