Daj, ać ja pobruszę, a ty pocziwaj


FacebookTwitterGoogle+WykopRedditEmailPrint

Może wiecie, a może nie. Jeśli nie wiecie, to posłuchajcie.

Pierwsze polskie zdanie pochodzi z tzw. Księgi henrykowskiej z około 1270 roku. W tekście zapisanym po łacinie przez kronikarza, ojca Piotra, opata klasztoru cystersów w Henrykowie niedaleko Wrocławia, wspomina się o niejakim Boguchwale, przybyszu z Czech, który widząc żonę umęczoną mieleniem zboża na żarnach, miał do niej powiedzieć: Daj, ać ja pobruczę, a ty pociwaj (w innej zapisanej wersji Daj, ać ja pobruszę, a ty pocziwaj). Dzisiaj brzmiałoby to z pewnością tak: Daj, niech ja poobracam kamieniem, a ty odpoczywaj.

Owo zdanie wtrącone było między tekst, którego duży fragment brzmiał tak:

Bogwali uxor stabat… ad molam molendo. Cui vir suus idem Bogwalus, compassus dixit: „Sine ut ego etiam molam”. Hoc est in polonico. ,,Day, ut ia pobrusa, a ti poziwai”, co po przetłumaczeniu dało taką oto treść: Żona Boguchawa stała przy żarnach mieląc. Litując się nad nią, mąż jej, Boguchaw, mówił: „Pozwól, bym ja też mełł”. A po polsku jest to tak: „Daj, ać ja pobruszę, a ty pocziwaj”.

Niewykluczone, że kronikarz zwrócił uwagę na zachowanie niejakiego Buguchwała dlatego, że w dawnych wiekach mielenie na żarnach było zajęciem typowo kobiecym. Ale Boguchwał − okazuje się − bardzo dbał o żonę i nieraz ją w pracy wyręczał. Opłaciło mu się to, bo dzięki temu przeszedł do historii.

Od wypowiedzianego słowa pobruszę (pobruczę) otrzymał od miejscowej ludności przezwisko Brukał, które z kolei dało nazwę miejscowości, gdzie żył (chodzi o Brukalice). Dziś przy drodze do Henrykowa, właśnie w Brukalicach, stoi pomnik (z 1970 roku), a umieszczona na nim specjalna tablica informuje o tym doniosłym wydarzeniu.

Niektórzy historycy uważają jednak, że pierwsze zdania zapisane po polsku pochodzą z okresu wcześniejszego. Otóż w bitwie pod Legnicą w 1241 r. jeden z Tatarów krzyknął ponoć do Polaków Biegajcie!, Biegajcie! (tzn. Uciekajcie!, Bieżajcie!), czym spowodował wśród części naszych wojsk popłoch.

Widząc uciekający oddział opolan z księciem Mieczysławem, książę śląski Henryk Pobożny lamentował: Gorze się nam stało! (czyli Spadło na nas wielkie nieszczęście).

Zapis oryginalny był oczywiście inny (Bÿegaÿcze! Bÿegaÿcze! oraz Gorze zą nam talo!). Jednak te dwa zdania odnotowane zostały przez Jana Długosza w „Kronikach sławnego Królestwa Polskiego” dopiero w XV wieku i dlatego pierwszeństwo daje się powiedzeniu Daj, ać ja pobruczę (pobruszę), a ty pociwaj (pocziwaj).

Pan Literka

redakcja@angorka.com.pl

Wasze pytania do Pana Literki:

(mkbexxx@o2.pl):

− Panie Literko! Jak się mówi: „Chodźmy popatrzyć” czy „Chodźmy popatrzeć?”

Poprawnie jest zarówno popatrzeć, jak i popatrzyć, ale jeśli chodzi o formy osobowe, to częściej używa się wyrazów popatrzył, popatrzyliśmy, popatrzyli (są utworzone od popatrzyć) niż popatrzał, popatrzeliśmy, popatrzeli (pochodzą od popatrzeć). Według słowników poprawnej polszczyzny trzeba natomiast mówić i pisać przypatrzyć się (a nie: przypatrzeć się), a także wypatrzyć (a nie: wypatrzeć) i upatrzyć (a nie: upatrzeć). Zaleca się także bezokoliczniki napatrzyć się i rozpatrzyć, a formy napatrzeć się i rozpatrzeć uważa się za rzadsze.

1 Odpowiedź

  1. Wiesław napisał(a):

    Co Pan myśli o zlikwidowaniu w naszym języku jednego: u lub ó, rz lub ż, h lub ch ?

Dodaj komentarz