StartWszystkie wpisyPorady językoweO morsach i morsowaniu

Dawniejsze słowniki odnotowywały hasło morsować, z tym że niewywodzące się od mors ‘człowiek pływający w zimnej wodzie’, ale od mors ‘skrótowo alfabet Morse’a. Morsować znaczyło ‘depeszować alfabetem Morse’a’

–  Ciekawią mnie dwie kwestie. Pierwsza tyczy się tego, jak należy nazywać osoby kąpiące się zimą w lodowatej wodzie: „morsy” czy „morsi”? Druga wiąże się z wyrazami pochodnymi – czy można mówić i pisać „morsować”, „morsowanie”? (e-mail od internautki).

Na wstępie warto wspomnieć o tym, że słowo mors w przenośnym znaczeniu ‘osoba, która kąpie się w zimie w lodowatej wodzie’ jest określeniem potocznym, rejestrowanym nie przez wszystkie słowniki języka polskiego.

Natrafiamy na nie np. w Praktycznym słowniku współczesnej polszczyzny Wydawnictwa „Kurpisz” pod redakcją Haliny Zgółkowej (Poznań 1999, t. 22, s. 29) oraz w Uniwersalnym słowniku języka polskiego PWN [pod redakcją Stanisława Dubisza (Warszawa 2003, t. II, s. 923).

Nie ma go natomiast (co może nieco dziwić…) wśród haseł Wielkiego słownika ortograficznego PWN pod redakcją Edwarda Polańskiego (Warszawa 2017; jest tylko mors ‘zwierzę’ i mors ‘alfabet Morse’a’, s. 700).

Okazuje się, że znaczenia wyrazu mors, które omawiamy, nie odnotowywały dawne słowniki: nie znajdziemy go ani w Słowniku języka polskiego PAN pod redakcją Witolda Doroszewskiego (Warszawa 1962, t. IV), ani w Słowniku języka polskiego PWN pod redakcją Mieczysława Szymczaka (Warszawa 1979, t. II).

To by oznaczało, że potoczny, przenośny sens rzeczownika mors w odniesieniu do człowieka lubiącego kąpiel w lodowanej wodzie przy minusowej temperaturze powietrza upowszechnił się stosunkowo późno. Kiedy dokładnie, trudno powiedzieć? Może dopiero w latach 80., 90.?

Ktoś być może żartobliwie powiedział mors na osobę wchodzącą do lodowatej wody w jeziorze czy morzu i wytrzymującą tam przez dłuższy czas i przywołał nazwę ssaka o masywnym ciele i wielkich, sterczących ku dołowi kłach, żyjącego w morzach arktycznych. Owo porównanie na tyle się spodobało, że mors w tym znaczeniu wszedł na stałe do polszczyzny potocznej.

Gramatycznie, mimo że chodzi o rzeczownik męskoosobowy (ten) mors (‘mężczyzna’), mówi się i pisze „niemęskoosobowo” (te) morsy, a nie: (ci) morsi. Powie się (te) morsy również wtedy, gdy ma się na myśli zarówno mężczyzn, jak i kobiety.

Taka postać podmiotu nie pozostaje bez wpływu na brzmienie orzeczenia. Musi ono zostać dostosowane do formy (te) morsy, a więc przybrać postać o zakończeniu -ły, np. Legnickie morsy kąpały się (nie: kąpali się) w pierwszy dzień nowym roku; W niedzielne południe morsy w Mielnie oficjalnie rozpoczęły (nie: rozpoczęli) sezon.

Nieśmiało próbuje się wprowadzać do obiegu – na wzór tygrys – tygrysicatygrysiątko – żeńską formę morsica na ‘kobietę morsa’ (l. mn. morsice) oraz morsiątko na ‘dziecko przysposabiane do stania się w przyszłości prawdziwym morsem’ (w l. mn. morsiątka).

Zimna woda zdrowia doda, czyli jak zostać morsem lub morsicą – napisała swego czasu „Gazeta Wyborcza”;

Najmłodsze morsiątka mają 5 lat (wynotowane z internetu).

Na dobre w języku środowiskowym morsów i morsic upowszechniły się za to czasownik morsować (czyli ‘zanurzać się, pływać w lodowatej wodzie zimą’) i rzeczownik morsowanie (‘zimowa kąpiel w lodowatej wodzie jeziora, morza bądź innego odkrytego zbiornika wodnego’).

W internecie pełno jest zwrotów i wyrażeń w rodzaju:

Czy każdy może morsować?; J

ak zacząć morsować?;

Morsowaniedlaczego warto wchodzić do zimnej wody?; Wielkie morsowanie w Jelitkowie.

Z punktu widzenia systemu językowego wyrazom tym nie można niczego zarzucić. Zbudowane są poprawnie (mors + -ować; mors + -owanie).

Dawniejsze słowniki (np. Słownik języka polskiego PAN pod redakcją Witolda Doroszewskiego (Warszawa 1962, t. IV , s. 843) odnotowywały hasło morsować, z tym że niewywodzące się od mors ‘człowiek pływający w zimnej wodzie’, ale od mors ‘skrótowo alfabet Morse’a. Morsować znaczyło ‘depeszować alfabetem Morse’a’.

MACIEJ  MALINOWSKI

Dodaj komentarz

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.

Przewiń do góry