Jest takie powiedzenie noga się komuś powinęła. Należy to rozumieć w ten sposób, że ‘komuś coś się w jakiejś działalności nie powiodło, nie udało, ktoś popełnił błąd’. Oto kilka przykładów wynotowanych z internetu:
Nigdy Ci się noga nie powinęła, nigdy nie złamałeś prawa?;
Błędy w „Kodzie da Vinci” ‒ zobacz, gdzie filmowcom powinęła się noga;
Do tej pory udawało mu się ukrywać machlojki, ale wreszcie noga mu się powinęła i wyrzucili go z pracy;
Każdy, komu noga się powinęła, może przystępować do kolejnych egzaminów.
W owym frazeologizmie występuje słowo powinęła się, które dziś może być już dla wielu osób niezrozumiałe. Chodzi bowiem o żeńską formę osobową dawnego czasownika powinąć się, który znaczył ‘potknąć się, poślizgnąć się’. Mówiono na przykład: Kiedym do was jechał, koń mi się w drodze powinął, potem lekko kulał, i dlatego podróż zabrała mi więcej czasu niż zwykle.
Obecnie nie natrafimy w polszczyźnie na ten archaiczny czasownik, za to wciąż obecny jest on w przywołanym, przenośnym sformułowaniu. Ale zdarza się, że zamiast noga się powinęła niektórzy ludzie mówią noga się podwinęła. Żeby nie być gołosłownym, znów przywołam kilka internetowych „przykładów”:
Czy ktoś da szansę tym, którym noga się podwinęła?;
Ale i tak cieszę się, że naszemu MPK w końcu noga się podwinęła;
Przypominam, że w tym roku szkolnym niewiele razy mi się noga podwinęła i otrzymywałem bardzo dobre oceny;
Każdemu może s i ę noga podwinąć, bo nie zawsze ma się swój dzień.
Nie wolno w tym wypadku zamieniać czasownika powinąć się na podwinąć się, ponieważ byłaby to nieuzasadniona ingerencja w stały związek frazeologiczny, a w dodatku przywołane czasowniki nie są synonimami.
Powinąć się – jak wspomniałem – to inaczej ‘poślizgnąć się’, podwinąć się zaś znaczy zupełnie co innego ‒ ‘zagiąć się pod spód lub do góry’.
Ten drugi nie bywa stosowany w zwrotach przenośnych, ma wyłącznie znaczenie dosłowne, np. Kasi podwinęła się spódniczka i wszyscy zobaczyli jej opalone kolana. Istnieje też postać bez strony zwrotnej, podwinąć (czyli ‘zginać, kurczyć, chować pod siebie’).
A zatem nie popełnimy językowego uchybienia, kiedy powiemy podwinąć rękawy koszuli, siedzieć z podwiniętymi po turecku nogami, a także Kasi podwinęła się przypadkiem noga. Jednak ów zwrot musi być wówczas odczytany dosłownie, tzn. że noga Kasi na chwilę się zgięła, skurczyła.
Dlatego pamiętajmy o tym, że przenośnie za poprawne uważa się wyłącznie powiedzenie noga się komuś powinęła (ale nie: nogi się komuś powinęły). W owym frazeologizmie dopuszcza się jedynie zamianę czasownika powinąć się na poślizgnąć się, gdyż obydwa znaczą to samo. Tak więc ‒ noga się komuś powinęła albo noga się komuś poślizgnęła.
Maciej Malinowski