Coraz częściej niektórzy odmieniają nazwisko twórcy „Kultury” twardo, czyli Giedroyca, Giedroycowi itd.
Wiele osób (szczególnie młodych) dziwi się, kiedy w tekstach pojawia się nazwisko Giedroyc, ale z odmianą Giedroycia, Giedroyciowi, z Giedroyciem, o Giedroyciu. – Przecież forma ta kończy się na spółgłoskę c, a nie ć – tłumaczą – a więc powinna się deklinować twardo: Giedroyca, Giedroycowi, z Giedroycem, o Giedroycu…
Chodzi, rzecz jasna, o nazwisko rodowe twórcy paryskiej „Kultury” Jerzego Giedroycia. Był potomkiem prastarego rodu litewskiego, który szczycił się pochodzeniem od pierwszej dynastii panującej na Litwie, czyli rodu uprawnionego do noszenia tytułu kniaziowskiego.
Giedroyciowie wywodzili się od Dowsprunka (XIII w.), brata założyciela państwa litewskiego Mendoga (Mindowego), a za protoplastę rodu uchodził jeden z pięciu wnuków Dowsprunka – Gedrus.
Po litewsku nazywali się Gedraitis albo Gedroitis (od słów gedrus, gedras ‘suchy, bez chmur, jasny’), co po przetłumaczeniu na język polski dało formy Giedrojć, Giedroyć.
Proszę zauważyć, że ostatecznie upowszechnił się zapis z miękkim g’ (oddawanym na papierze jako gi przed samogłoską e), czyli definitywnie odpadła pisownia Gedrojć czy Gedroyć. Do tej pory natomiast rywalizują o prymat w omawianym nazwisku głoska i literka j z głoską i literką y.
Wprawdzie Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN podaje wyłącznie wersję Giedroyć, a Wielki słownik ortograficzny PWN jedynie wersję Giedroyc, ale wobec częstego występowania w tekstach formy Giedrojć nie mam wątpliwości, że również ów wariant pisowniowy powinien zostać uznany za dopuszczalny jako oboczny Giedroyć.
Zróżnicowanie zapisu Giedroyć // Giedrojć wiąże się ponoć z tym, że genealogicznie istnieją dwie linie rodowe tej rodziny (trudno to jednak sprawdzić). Pisowni Giedrojć użył w „Panu Tadeuszu” Mickiewicz (Giedrojć z Rodułtowskim; Kniaziewicz, Małachowski, Giedrojć i Grabowski), ale później i on zaczął pisać Giedroyć.
Zapisem tego nazwiska przez j posługują się do dziś historycy Kościoła, wspominając kanonika regularnego św. Marka (żyjącego w XV w.) Michała Giedrojcia, który ma być beatyfikowany.
Wielu też współcześnie żyjących Polaków nosi nazwisko Giedrojć. Na początku lat 90. zarejestrowanych ich było w bazie PESEL dokładnie 785. Giedroycia nie znajdziemy tam ani jednego, gdyż podobno tuż po wojnie polscy urzędnicy nagminnie wyrzucali literkę y z nazwiska Giedroyć…
Na temat osobliwości graficznej swego nazwiska wypowiedział się sam Jerzy Giedroyć.
Jakichś parę lat temu została wydana książka Polszczyzna z oddali. Język polski w angielskojęzycznym świecie autorstwa Krystyny Serejskiej-Olszer, mieszkającej w Nowym Jorku i publikującej felietony w dodatku literacko-społecznym „Przegląd Polski” „Nowego Dziennika”.
Otóż przytacza ona list, który założyciel „Instytutu Polskiego” w Maisons-Laffitte pod Paryżem przysłał do niej 14 września 1994 r. Pisał w nim tak:
– Z moim nazwiskiem jest prawdziwy kłopot. Używam nazwiska Giedroyc z twardym c na końcu, bo tak mam w papierach francuskich, dlatego muszę to zachować. A jednocześnie posługuję się formą miękką, tak jak przed wojną. (…) Zresztą z moim nazwiskiem są w ogóle duże trudności, bo niektórzy np. piszą j zamiast y lub Gedroyc zamiast Giedroyc. Ta różna pisownia jest dosyć typowa dla nazwisk polsko-litewskich”.
Wychodzi na to, że nazwisko słynnego rodaka od początku pisało się przez y. Nie mają zatem racji ci, którzy twierdzą, że formę Giedrojć pan Jerzy zamienił na Giedroyc wtedy, gdy tuż po wybuchu drugiej wojny światowej znalazł się poza krajem, najpierw w Rumunii, a następnie w Londynie.
W Encyklopedii powszechnej PWN (wydanej w 1974 r.) wspomina się o przodku Jerzego Giedroycia, Dowmoncie Franciszku Giedroyciu, zasłużonym lekarzu, przedwojennym profesorze Uniwersytetu Warszawskiego. Nazwisko Giedroyć (z wygłosowym ć) zostało tam zapisane przez y…
Czas na konkluzję.
Żeby nie było dziś trudności z właściwym odczytaniem i odmianą nazwiska Giedroyć, proponuję rzecz następującą: niech do wszystkich odtąd wydawanych słowników czy poradników jak najszybciej zostanie wprowadzone hasło: Giedroyć albo Giedrojć; –ycia, -jcia itd., z adnotacją, że wyjątkowo, w odniesieniu do Jerzego Giedroycia, twórcy paryskiej „Kultury”, można użyć formy Giedroyc.
Dobrze by też było w rodzimych tekstach jak najczęściej stosować formę tego nazwiska z miękką spółgłoską w zakończeniu, czyli pisać Jerzy Giedroyć, a nie: Jerzy Giedroyc. Nie było przecież nigdy w polszczyźnie osób nazywających się Giedroyc…
MACIEJ MALINOWSKI