Dolina Słupi

– Rokrocznie spędzam urlop w Słupsku i rażą mnie tablice informacyjne z napisem „Dolina  Słupi”. Uczono mnie, że powinno być  „Dolina  Słupii”. To samo dotyczy nazwy „Rumia”. Jadąc do Gdańska, mijam znak drogowy „Urząd Miasta  Rumi”. Według mnie powinno być „Urząd Miasta  Rumii”. Proszę rozwiać moje wątpliwości w tej sprawie, możliwe, że pisownia się zmieniła, jestem dość długo poza krajem… – pisze p. Siegmund Schmidt z Bergkamen w Niemczech (pełne dane do wiadomości mojej i redakcji).

O uchybieniu ortograficznym mowy nie ma. Pisze się właśnie Dolina Słupi i Urząd Miasta Rumi, czyli forma dopełniacza (a także celownika i miejscownika) nazwy rzeki Słupia i nazwy miejscowej Rumia zawiera jedno -i.

Informują o tym wszystkie słowniki, z Wielkim słownikiem ortograficznym PWN pod redakcją Edwarda Polańskiego (Warszawa 2010, s. 864 i s. 821) i Wielkim słownikiem poprawnej polszczyzny PWN pod redakcją Andrzeja Markowskiego (Warszawa 2004, s. 1007 i s. 1066) na czele.

Ustalenie to jest zgodne z regułą [21] zawartą w części opisowej Wielkiego słownika ortograficznego PWN, że  rodzime i dobrze przyswojone rzeczowniki rodzaju żeńskiego (a więc i nazwy własne) kończące się na -pia, -mia, -bia, -fia, -wia zapisuje się w dopełniaczu, celowniku i miejscowniku przez jedno -i, np.

konopi, ziemi, skrobi, trzewi oraz Słupi, Gorzupi, Rumi, Igołomi, Gostomi, Krobi, Karwi.

Inaczej rzecz się przedstawia wówczas, gdy wchodzą w grę rzeczowniki i nazwy własne  obce kończące się na -pia, -mia, -bia, -fia, -wia. Wtedy w odmianie przyjmują one zakończenie -ii, np.

rupii, kopii, armii, fobii, parafii, szałwii oraz Arabii, Mołdawii, Kolumbii.

Ową różnicę w zapisie jeszcze lepiej oddaje zestawienie rodzimych lub dobrze przyswojonych nazw miejscowych o zakończeniu -nia i nazw miejscowych pochodzenia obcego o zakończeniu -nia:

Gdyni, Oruni, Chyloni, Alwerni, Tokarni, Trzebini, Przegini, Zaborni, Komborni, Jastarni,

ale:

Danii, Rumunii, Kalifornii, Abisynii

(przez jedno -i napiszemy jednak Bośni, gdyż chodzi wprawdzie o nazwę obcą, ale słowiańską).

Tych kilka słów wyjaśnienia pokazuje dobitnie, że napis Dolina Słupi znajdujący się przy drodze prowadzącej do Słupska, co do którego zgłasza w e-mailu zastrzeżenia czytelnik z Niemiec, pozostaje jak najbardziej poprawny.

Nazwa rzeki jest rdzennie polska, w przeszłości miała brzmienie Slupa oraz Slupya, potem Stłupa, Stułpa (przestawienie liter i głosek ł i u), wreszcie w XIX w. Słupia (może dlatego, że w wodzie stawiano tzw. słupy, czyli ‘zastawy na ryby’).

Dodajmy, że nazwę Słupia nosi kilkanaście małych miejscowości i wsi  w Polsce, słowo to wchodzi też w skład nazewnictwa dwuwyrazowego (Nowa Słupia, Stara Słupia, Słupia Wielka). Ale i w tym wypadku należy zawsze pisać w dopełniaczu, celowniku i miejscowniku Słupi (Nowej Słupi, Starej Słupi, Słupi Wielkiej).

Nieco zamieszania było natomiast niegdyś z nazwą miejscową Rumia (miasto w powiecie wejherowskim nad Zagórską Strugą, tworzące wraz z Wejherowem i Redą zespół trzech miejscowości zwany „Małym Trójmiastem Kaszubskim”).

Ze względu na to, że etymologicznie mamy do czynienia ze słowem pochodzenia obcego (niem. Rahmel; pierwotnie istniały w obiegu formy Romlia, Rumie, Rumna, Rumla, Romla i po kaszubsku Rëml’o), jeszcze w latach 60. zastanawiano się w gronie leksykografów, czy mimo iż nazwa jest terytorialnie polska, nie zapisywać jej w odmianie przez dwa -ii (proces asymilacji owej nazwy w polszczyźnie do końca się nie dokonał).

Z tego powodu jeszcze Słownik poprawnej polszczyzny PWN pod redakcją Witolda Doroszewskiego (Warszawa 1973, s. 661) zezwalał na pisownię Rumii albo Rumi. Po latach wycofano się jednak z tej oboczności.

Ciągle jednak pisze się Warmia – Warmii i Kalwaria – Kalwarii (a nie: Warmi, Kalwari) ze względu na obce pochodzenie tych nazw (łac. Varmia, Calvaria ’wzgórze pod Jerozolimą’).

MACIEJ MALINOWSKI

Republikanie (dawniej też republikanci)

Słowa republikanci (republikant, republikantka i przymiotnika republikancki) używano w II poł. XVIII i w XIX w. Kiedy jednak wskutek wypadków dziejowych w Stanach Zjednoczonych i we Francji wszedł do obiegu i dość szybko się upowszechnił termin republikanizm (‘pogląd uznający republikę za najlepszą formę rządu’), zaczęto się wkrótce posługiwać – utworzonym od niego – wyrazem republikanin (republikanizm > republikanin), a także republikanka, republikanie i przymiotnikiem republikański…

Czytaj dalej Republikanie (dawniej też republikanci)

„Kto ma c i ą ż ą, tego nie wiążą”

– Od dłuższego czasu zastanawia mnie słowo „ciąża” w przysłowiu „Kto ma ciążą, tego nie wiążą” i dlatego nie rozumiem, jaki jest sens całości. Co znaczy tutaj „ciąża” i czemu przyjmuje w bierniku końcówkę „-ą” (e-mail od internautki doxxa@gmail.com; pełne dane do wiadomości mojej i redakcji).

Czytaj dalej „Kto ma c i ą ż ą, tego nie wiążą”

poradnia językowa dra Macieja Malinowskiego – mistrza ortografii polskiej